I have a dream

Tiimee endees l aylal ehelsen.

18 jil bi end amidarsan. Tiimee minii tolovshiliin todii hemjee mon l adil endees ehleltei. Bodit baidal iim bn, bodoloo bodit bolgoh l hamgiin chuhal.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. 

Цаг үеэ тодорхойлж ажиллацгаах болжээ.

20-р зууны дунд үеэс л дөнгөж Монгол нэртэй овог аймагууд нэгдэж нэгэн улс нэрийн дор бас төр гэсэн ойлголттой болж өөрийн гэсэн удирдлагатай болж ирсэн. Тухайн үедээ ардын засаг, ардчилсан төр гэх янз бүрээр нэрлэж хүмүүний амьдрал дөнгөж л нэг эхэлсэн.

Монголчууд 1940-өөд оноос л хүн гэж ийм л байдаг байна шүү дээ гэсэн нийгмийн амьдралтай танилцсан. Ингэж Монголчууд анх удаагаа түүхтэй болцгоосон.

Өнгөрөх гэж буй цагаан сараар Монголчууд социализмын үед юу хийж явсан яаж аж амьдралаа авч явсан гээд л өнгөрсөнөө эргэн санаж чөлөөтэй ярилцаж гадагшаа гаргаж ёстой л эрх чөлөөгөө эдлэх шиг буй ажиглагдсан.

Ардчилалын жилүүдэд Монголчууд гадна дотны нөлөөнөөс болоод социализмын үеэ ярих нэгдүгээрт хориотой байсан ярихаас айдаг байсан. Хоёрдугаарт залуучууд гэж буруу ойлголттой бүтэн үеийнхэн социализм гэж хэлсэн хүнийг муухай харах эсвэл тэр үгийг сонсоод дайрч доромжлох маш эвгүй тийм цаг үе байлаа.

Социализмдаа биш тэр цаг үед Монголчууд анх удаагаа хүмүүн ёсны амьдрал үзлээ шүү дээ. Түүнийг даан ч ардчилал устгаж Монголчууд ярих түүхэн амьдралгүй болцгоосон. Хүмүүст мэдлэг боловсролын дэвшил явагдахаа зогсож хоосон диплом утгагүй цол хэрэггүй шагнал медалууд Монголчуудыг бүрэн зогсонг байдалд оруулсан даа.

Социализмын үед л Монголчууд аз жаргал, хайр дурлал, эрх чөлөө, эрүүл мэнд, тэгш эрх, бичиг үсэг цаашлаад гэр бүл, эхнэр нөхөр, залуу нас, мэдлэг боловсрол, ажил мэргэжил гэсэн цоо шинэ нийгмийн бүтэцтэй танилцсан даа. Эв хамт амьдрал цаашлаад нийгэм журамт ёс гэсэн шинэ маягийн хорвоотой танилцаж бичиг үсэггүй зөвхөн хэл яриагаар харилцдаг овгийн оршихуйгаас бичиг үсэгтэй уншдаг бичдэг нийгэм гэсэн хамтын амьдралд шилжин орцгоосон.

Анх удаагаа нийгэм босгож нийгэм бүтээж явсан Монголчууд ердөө л 50 хан жилийн дараа бүгдийг устгана гэдэг 90-ээд оны эмгэнэл байлаа. Энэ эмгэнэл юу вэ гэхээр төрийн зохион байгуулалт болон иргэний эрдэмүүдийг устгаж хаясанаар сайн сайхан эзэнгүй болсон.

Сайн сайхан эзэнгүй болох гэдэг аж үйлдвэр нурахтай адил том хохирол байсан. Аж үйлдвэржилт болон мэдлэг боловсрол хоёрыг Оросууд бэлэглэхээс гадна өөр чухал үнэт зүйлсийг бэлэглэсэн шүү дээ. Энэ бэлэгийг эзэнгүйдүүлж оюуны болон сэтгэлийн үнэт зүйлсийн эзгүйрэл явагдсан. Өнөөдөр хүртэл хэн ч энэ тухай яриж бичсэнгүй.

Монголчуудын мэдлэг боловсрол аз жаргал хайр дурлал гэр бүл эрүүл мэнд гээд бүгд эзэнгүйдэж түүнийг аврах ёстой төр устаж нийгэм унаж боловсрол алдагдсан.

Яагаад өнөөдөр бөө лам мухар сүсэг болон улстөр ийм амжилттай вэ гэхээр ном уншихыг устгаж номгүй нийгэм болгосон. Ном уншихгүй номгүй хүмүүс хаанаас боловсролтой болох вэ дээ. Боловсролын устгалт сургуулиудыг утгагүй болгож сурах бичгүүдийг замбараагүйтүүлж хувийн сургуулиудыг байгуулж эхэлсэнээр Монголчууд боловсролоос нийтээрээ нийгмээрээ улс орноороо хөндийрсөн.

Боловсрол устаж түүний оронд худлаа хагас дутуу боловсрол ноёлсон. Ингэж иргэн хүн бүр эзэмших ёстой биеийн тамир спорт, урлаг соёл болон сурган хүмүүжил бүрэн устсан. Тиймээс залуугаасаа эмнэлгээр явах ч аргагүй бас бүдүүлэг яриатай болцгоож юунд ч утга агуулга өгөхгүй зэрлэг байхаас өөр яах вэ дээ.

Боловсролгүй ард түмэн тул аз жаргал хайр дурлал эрүүл мэнд ухаан сэтгэл мэдрэмж үнэт зүйл үнэлэмж итгэл найдвар ирээдүй гээд бүх л оюуны болон сэтгэл зүйн сэдэвүүд бүгд хаягдаж эзгүйрсэн. Энэ эзгүйрэлийг лам, улстөр, бөө цаашлаад мухар сүсэгтэнүүд эзэлсэн.

Нэгэнт боловсролгүй болсон нийгэмд боловсрол яриж мэдлэг мэргэжлийн лекцүүд уншихад маш төвөгтэй байдаг. Мэдлэг мэргэжлийн доод түвшинд яваа нийгэмд дахин боловсролыг сэргээж босгож ирж ёстой л дахин сэргэлт буюу боловсролоор дахин гэгээрэх үйл хэргийг эхлүүлэх гэдэг иргэний зоригтой хүн л хийх ажилдаа.

Улстөрчид болон лам нар гэсэн нийгмийн ердөө хоёрхон салбар нийлээд улс орны чухал бас үнэт бусад салбаруудыг устгалаа шүү дээ. Эхлээд улстөрчид аж үйлдвэр болон газар тариалан хөдөө аж ахуйг устгасан түүнтэй хамт лам нар мэдлэг мэргэжлийг устгаж их сургуулиуд болон ШУА-ийг нийгмийн оюуны болон сэтгэл зүйн чиг хандлаггыг авч явах ёстой үүрэггүй болгосон.

Монголчууд цагаан сараар хий л социализмын үеийн оюуны болон сэтгэл зүйн ололт амжилтуудаа хувийн намтар түүх болгон ярицгааж байлаа. Өөрсдөө үүнийгээ ухаарч мэдэхгүй байгаа бололтой.

Өнөөдөр буруутануудын дотроос хамгийн том буруутан бол дипломтой доктор цолтой мөртлөө мухар сүсэгт бүрэн автагдсан өөрийгөө авч явж чадахгүй хүмүүс шүү дээ. Ийм л хүмүүс лам нарыг ч бас мухар сүсэгтэнүүдийг ч өөгшүүлж тэдэнд очиж биеэ худалдаж оюуны болон сэтгэлзүйн хомсдолыг үүсгэсэн.

Профессор, доктор цаашлаад гадаадад явж суралцсан гэх энэ хүмүүс яагаад нэг бол лам руу эсвэл улстөр лүү гүйж оюуны хөгжилийг урагшлуулахад тус болох биш харин хойш татаж дэндүү хоцрогдсон үг хэл ярицгаана вэ?

Лам нар өөрийгөө золиосолсон намайг яаж ч болно эсвэл миний охиныг засаад янзлаад өг гээд мөнгөө бариад ирж байгаа ээжүүдийг загнаад явуулж болно шүү дээ. Хүний хэрэгт битгий оролц үр хүүхдийнхээ эрх чөлөөг битгий хааж саад болж үр хүүхдээ эсвэл эхнэр нөхрөө битгий дарамталж зовоогоо ч гэж захиж тайвшруулж болох шүү дээ. Гэтэл тийм биш улам даамжруулж мухар сүсэгтэй ээж аавуудыг улам л давраасаар.

1940-өөд онд Монгол хүмүүн үүсэх тэр цаг үе хэцүү байсан. Ерөөсөө хүмүүн гэж бие даасан өөрийнхөөрөө гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд Монголчууд бүр төөрөгдсөн. Яагаад гэвэл анх удаагаа Монголчууд бичиг үсэгтэй танилцаж өнгөрсөн ба ирээдүйн тухай ойлголттой болцгоосон.

1950-аад онд Монголчууд Орос оронд суралцахаар очиход дэлхийн бүх нээлтүүд хийгдчихсэн техник технолог дээд цэгтээ хүрсэн дэлхийн 2-р дайн дуусчихсан байсан. Уран зураг бүх зургаа зураад дууссан, хөгжимийн зохиолчид бүх хөгжимийн аяийг зохиогоод дууссан, физикийн салбарт асуудлаа шийдчихсэн, философийн номууд бичигдээд дуусчихсан, психолог хүний сэтгэл зүйг ойлгочихсон, социолог нийгмийг тодорхойлчихсон байсан. Энэ үеэ хямралын үе гэж нэрлэдэг.

Монголчууд маш сонин үед хүмүүн төрөлхтөний бүтээсэн бүтээлүүдтэй Орос хэлээр дамжуулан танилцсан. Үүний үнийг ямар ч үнээр төлөх боломжгүй. Хичнээн агт морьд хичнээн алт мөнгөөр ч төлж чадахгүй. Яагаад гэвэл Монголчууд анх удаагаа өөрөө өөрийнхөө эзэн болж ажил мэргэжилтэй болцгоосон. Түүхэнд анх удаагаа. Өөрөөр хэлбэл Оросууд Монголчуудад түүх бэлэглэж түүхтэй болгосон.

Монголчууд өнөөдөр өөрөө өөрийнхөө эзэн биш болцгоожээ. Эрхэмсэг өөртөө итгэлтэй аавууд устжээ. Залуу насгүй залуучуудыг харахад ээждээ баригдсан. Заавал хүнтэй сууж гэр бүл болох дарамтандаа залуучууд баригдсан. Өөрийнхөө биш ээж аавынхаа сонгосон мэргэжлээр сурах ёстой тул ямар ч эрх чөлөөгүй.

Өөрөө өөрийхөө эзэн биш бол хүмүүн гэж хэлэхэд хэцүү. Залуучууд өөрийнхөөрөө биш найз нартаа баригдаж найз нарынхаа онигоо болцгооно. Найзуудыгаа юу гэж хэлэх болдоо гэж айцгаана. Тэд өөрийн авьяас сонирхолоо дагах биш ээж аавдаа ач гуч төрүүлэх гэж хүнтэй гэрлэнэ. Монголчууд өөрийнхөөрөө явж чадахгүй бусдад өөрсдийгөө зориулна

Чи өөрөө тэгээд юу бодож байна гэхээр бодох гэж ойлголт ч мэдэхгүй ерөөсөө жинхэнээсээ бодож үзээгүй байх жишээтэй. Боддоггүй ард түмэн гэдэг үнэхээр л бусдын боол золиос тоглоом хүүхэлдэй болохоос өөр аргагүй. Лам нарын тоглоом, бөө нарын золиос гадаадынханы боол улстөрчидийн хүүхэлдэй болцгооно. Монгол хүн гэсэн ойлголт устжээ.

Монгол хүмүүн өөрийнхөөрөө хийж бүтээх шинийг төсөөлж төвөгтэйг бодож урагшаа алхах бүх зам хаагдсан. Аавынхаа эсрэг би хэзээ ч бөх болохгүй гэж хэлээд өөрийнхөө хүслийг биелүүлэх тэнхээ дутагдана. Ээжийнхээ эсрэг би хүнтэй суухгүй гэж хэлээд сурч боловсорч явах боломжгүй бараг л одоо өнөөдөр хэнтэй ч хамаагүй гэрлээд хүүхэд гаргах ёстой. Ах эгчийнхээ үгнээс гарч лам дээр очихгүй сүм хийд рүү зүглэхгүй гэж хэлж чадахгүй сүмийн мануухай болцгооно.

Хэн ч биш хэвээрээ доод түвшинд явдаг хүмүүс бусдаар өөрийгөө буруутгуулна бас бусдаар өөрийгөө магтуулна.

Хэн нэгэн болж чадсан дээд түвшинд явж хүн болж чадсан хүмүүс өөрийгөө шүүмжилж өөрийнхөө алдааг өөрөө засаж залруулж чаддаг. Тэд нөгөөтэйгүүр өөрийгөө дотроо магтаж баярлаад гаднаа энгийн явж чаддаг энгэр цэвэрхэн хүмүүс. Бохир хүмүүсийн энгэр л цоологдсон гэмтэлтэй эрээн бараан. Тиймээс ч энгэр цоолох гэдэг таарсан ойлголт. Энгэрийг хэн цоолдог билээ. Ямар л олигтой хүн хүний энгэрийг цоолох билээ. Энгэр цоолох одон медалийг хаана хэн үйлдвэрлэсэн билээ. Тэр одон медалийг хэдэн төгрөгөөр үнэлдэг билээ. Хэнд хэзээ хаана одонгийн мөнгөө төлдөг билээ дээ.

Доод түвшин бүр доод хэм хэмжээнд магталцана. Муу хүн л муугаа магтдаг. Сайнууд сайныгаа шүүмжилдэг. Цол яаж авсаныг хэн ч мэд. Ямар их доод түвшинд байдаг хүмүүс цол авах дуртайг мэднэ. Монголчууд бусад ард түмнээс юугаараа ялгаатай вэ гэвэл юу ч мэдэхгүй юу ч чадахгүйгээ цол авч нуудаг. Одоо нэгэнт цолтой тул хэнийг ч яаж ийгээд давна. Цолтой тул илүү цалинтай.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. Олон нийтийн сэхээтэнүүдийн дутагдал ба мухар сүсгийн дарангуйлал.

Олон нийтийн сэхээтэн гэж хүмүүс юунаас ч хамааралгүй эрх чөлөөтэй ухаандаа бодож бас сэтгэлдээ сэтгэж чаддаг хүмүүс. Тэд их сургуулийн профессороос татгалздаг яагаад гэвэл ном бичих цаг хугацаа болон олон нийттэй харьцах эрх чөлөө хэрэгтэй.  Олон нийтийн сэхээтэнүүд улстөрийн намын төлөө бичиж нийтлэж худалдаагүй эрх чөлөөт байдлыг эрхэмлэдэг. Тэдний үүрэг нийгмийн аж байдлыг үнэлж дүгнэж шүүмжилж анхааруулж буруутаныг зааж засаж залруулахыг шаарддаг.

Төрийг, нийгмийг болон хүнийг шүүмжлэх даалгаварыг олон нийтийн сэхээтэн бие даан хийдэг. Тэд өөрийн адил хүмүүстэй нийлж бодож нийтэлж хэлж ярьж илтгэл тавьж ярилцага өрнүүлж нээлттэй шүүмжтэй ажилладаг. Олон нийтийн сэхээтэнүүд ихэнхдээ л философич хүмүүс байсаар ирсэн.Яагаад гэвэл философийн асуултууд гэдэг нийгмийн асуултууд шүү дээ.

Эртнээс л Франц, Итали, Герман, Англи цаашлаад Америкийн гэх мэт орнуудын олон нийтийн сэхээтэнүүд нийгмийг шүүмжилж алдаануудыг нэрлэж ирсэн түүхтэй.

Зуу зуун жилийн турш философичид олон нийтийн сэхээтэний ажил хийж явахад гурван сэдэвт төвлөрдөг байжээ. Үүнд: бодож сурах, мэдэж сурах болон хүсэж сурах. Биеэ дааж бодож сурахгүй гэвэл бусдын тоглоом болно. Биеэ дааж мэдэж сурахгүй бол үргэлж алдаж андуурч бүтэлгүйтнэ. Биеэ дааж хүсэж сурахгүй бол биеэ дааж сонгох эсвэл шийдэх гэсэн хүсэл байхгүй тул бусдаар сонгуулж шийдүүлж бусдын хүүхэлдэй болдог.

Монголчууд олон нийтийн сэхээтэнтэй болох цаг болсон мэт. Ялангуяа улстөрийн байгууллагууд доод түвшинд дампуурч харин шашин нэртэй сүм хийдүүдийн мухар сүсэг дээд цэгтээ тулсан энэ цагт хамгийн их хэрэгтэй олон нийтийн сэхээтэнүүд нийгмийг соён гэгээрүүлж хүмүүсийг зөв харж зөв сонсдог тэдний нүд чих болох ёстой.

Өнөөдөр гарч ирэх ёстой олон нийтийн сэхээтэн хүн мухар сүсэгтэнүүдийг шүүмжлэх, намуудыг шүүмжлэх, улстөрчидийн муу муухайг бичиж нийтлүүлэх, ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд явсан хүмүүсийг шүүн хэлэлцэх ажлыг олон нийтийн дунд өрнүүлж ярилцлага хэлэлцүүлэг явуулах цаг болжээ.

Энэ удаа мухар сүсэг яагаад үүсэж буй болон түүний эсрэг хэрхэн тэмцэх тухай бичлээ. Нийгэм дотор хэт их даварч дээд хэмжээнд хүртэл мухар сүсэгтэж буй юунаас хамааралтай мөн ямар шалтгаантай вэ?

Ээж аавууд насанд хүрч чадахгүй байгаа тул үр хүүхдийнхээ мэдлэг боловсрол болон цаашид илүү их хөгжиж улам дээшлэхэд саад болсоор. Олон ээж аавууд үр хүүхдээ өөрсдөөсөө илүү болохыг  тэвчих чадваргүй. Монголчууд эргэлзэх болон зөрчилдөхөөс айдаг. Энэ бол сэтгэлийн болон мэдрэхүйн зөрчил шүү дээ. Ээж аавууд ном уншиж өөрийгөө хөгжүүлэх гэж хичээж зүтгэх амьдралын хатуужилгүй. Өөрийгөө давах зориг байхгүй тул хэзээ ч урагш ахихгүй хуучин хоцрогдсон түвшинд мухар сүсэгтээ хорогддог. Монгол ээж аавууд ярицах чадваргүй. Зурагт үзэхээс өөр юу ч хийх чадваргүй олон ээж аавууд залуу үеийг балласаар л.

Монгол ээж аавууд яагаад мухар сүсэгт дарлуулдаг вэ гэхээр үргэлжийн муу муухайг бодож сэтгэл хар сэвтэй тул мухар сүсэгтдэг. Сайн сайхан бодож явдаг хүн хэзээ ч лам дээр очихгүй. Аймхай, бусдад муу санадаг, хэзээ ч сайн сайхан яридаггүй арчаагүй өөрийгөө авч явж чадахгүй хүмүүс л мухар сүсэг рүү хуйлардаг.

Өнөөдөр олон ээж аавууд залуу үеийг өөртэйгээ адил хэмжээнд байлгаж тэднийг муу муухай бодож яваа ч гэж шаарддаг. Сайн сайхан бодож явдаг залуу үеийг лам нартай нийлж мухар сүсэгтүүлж буй ээж аавууд ах эгч нар гэмт хэрэгтэнүүд. Яагаад тэд залуу үеийг үр хүүхдээ хэзээ ч сайн сайхан явж өөрсдөөсөө илүү гарахыг хүсдэггүй вэ?

Мухар сүсэгтэй ээж аавууд нийлцгээж үр хүүхдээ баллаж гарын дор хэл яриа муутай өөрийгөө хамгаалж чадахгүй хүний үгээр аймхай хулчгар болгоцгоодог. Залуу үеийг урагш хөгжиж дэвшиж өөрсдөөсөөө илүү гарахыг тэвчиж чадахгүй ээж аавууд нийгмийн дайснууд.

Үр хүүхдээ хөгжиж урагшилж надаас хэд дахин илүү болоосой гэж чадахгүй ээж аавууд ийм хайргүй хүмүүс болсоны шалтгаан ердөө л боловсролгүй л байна шүү дээ. Диплом шагнал одон медал боловсролын баталгаа бишээ.

Үр хүүхдэдээ хайргүй ээж аавууд зөвхөн л хоол хийж өгөх хувцас авч өгч хажуудаа амьдруулж буйгаа л хайрлаж байна гэж буруу ойлгодог. Гэтэл үр хүүхдийнхээ цаашдын хөгжил өөрөөсөө илүү болно гэдгийг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй байна.  Ээж аавууд өөрийнхөө хэт хоцрогдож үр хүүхдэдээ гологдож буйгаа яагаад ч ухамсарлаж чадах чадваргүй болжээ. Ийм ээж аавууд өөрийгөө бодож бусдыг баллагчид.

Хуучин хоцрогдсон оршихуйгаа орхиж ухамсарт хүмүүн болж жинхэнэ амьдрал гэдэгтэй танилцаач гэж ээж аавуудыг хүмүүжүүлж тэдэнд хичээл зааж лекц унших чадвартай олон нийтийн сэхээтэнүүд дутагдана.

Монголчуудад нэг ойлгуулах зүйл юу гэхээр тохиолдол гэж байдаг хувь заяа эсвэл цаанаасаа зурсан зураг байхгүй гэдгийг Монголчууд хүлээн авч чадахгүй хэвээрээ. Үүний цаад шалтгаан бол үхэл ба өвчин зовлон байдаг. Энэ хоёр тэртэй тэргүй ирдгээрээ ирнэ шүү гэдгийг Монгол хүмүүн ердөө ч ойлгоогүй бас хүлээн зөвшөөрөөгүй.

Монголчууд үхэл гэдэгтэй учирч түүнийг ойлгож хүлээн авч жам ёсны гэж угтан авч чадах тэр соён гэгээрэлтэй учирсангүй. Үхэлтэй нүүр тулж чадахгүй ард түмэн хорвоод бэлтгэгдээгүй бас насанд хүрээгүйгийн баталгаа.

“Ар Монголд орчин үе үгүйлэгдэнэ” болон “Чингисийн этик хэрэгтэй” номууддаа би Монголчууд ба үхэл гэсэн сэдэвийг хөндөж бичсэн. Яагаад Монголчууд оршуулгын газар гэсэн ойлголтыг хүлээн зөвшөөрч чадаагүй болон нас барсан дотны хүнээ санаж ярилцаж чаддаггүй вэ? Яагаад Монголчууд дуртай цагтаа сэтгэл эвгүйрхэсэн үедээ оршуулгын газар очиж цэцэг тавьж нас барсан дотны хүмүүсээ өөрөөр хэлбэл үхсэнүүдийгээ хүндэлж тэдэнтэйгээ дотроо ярилцаж чаддаггүй вэ? Яагаад Монголчууд бурханлаг биш вэ?

Боловсрол устаж мухар сүсэг нийт улс орныг эзлэж хоцрогдол бүрхсэн энэ нийгэмийн үнэн байдал түрүүчийн хэлсэн гурван шалтгаантай. Монголчууд бодож сураагүй, мэдэж сураагүй бас хүсэж сураагүй. Бодохоос айдаг, мэдэхээс хулчийдаг, үр хүүхдийнхээ хүсэх хүслийг хорьж хаадаг улс орон мухар сүсэгт баригдалгүй яахав.

Монгол хүмүүний үнэ цэнэ. Ардчилалын хямрал хүн ёсны хямрал болж хүн чанаргүй нийгэм үүсжээ..

Өнөөдөр хүн бүр хямрал ярина. Юуны хямрал вэ? Энэ бол ардчилалын хямрал. Яагаад ардчилал хямралд оров гэвэл Монголчууд хүн ёсны хямралд оржээ. Ардчилал нэртэй нийгэмд явагдсан үйл явдал явсаар байгаад Монголчуудыг хүн чанаргүй нийгэмд авчирлаа.

Ардчилалын хямрал руу аваачиж өнөөдөр хямралыг улам даамжруулж буй хүмүүс бол нөгөө л цол шагнал албан тушаал одон медалаар дүүрсэн хүмүүс шүү дээ. Тэд нийгмийн өмнө биш ард явдаг тул хөгжил дэвшил орчин үеийг устгасан ээж аав нэртэй нийгмийн түвшинөөс доогуур хүмүүс байжээ.

Монголчууд ердөө л 1940-1990 оны хооронд нийгэм гэдэгтэй танилцаж анх удаагаа бичиг үсэгтэй болцгоож анх удаагаа гэрийн бүрээстэй болж анх удаагаа яндан зуухтай болцгоосон. 1940-1990 оны үед л даавуу гэж зүйлтэй танилцаж Монголчууд даавуутай орон дотор унтаж анх удаагаа гал тогооны өрөөтэй бас унталгын өрөөтэй болж үзсэн. Даавуу гэдэг Хятад үг шүү дээ.

Ардчилалын хямралыг эхлүүлж түүнийг улам даамжруулж буй хүмүүс гэвэл 100 эрхэмээс авахуулаад уул уурхайн боосууд, мухар сүсэгтэнүүдээс авахуулаад улстөрийн наман амьдралтай хүмүүс. Цаашилбал их сургуулиудын профессоруудаас авахуулаад урлагийн гавьяатууд. Энэ хүмүүс цагаан сар наадмаар нийгмийг оюуны доод түвшинд аваачдаг хүмүүс дээ.

Хүн ёсны хямралыг улам давруулж Монголчуудыг хүн чанаргүй болгож яваа нийгмийн түвшин доогуур хүмүүс өнөөдөр нийгмийн хамгийн чухал шийдвэрлэх үг хэлдэг хүмүүс болцгоожээ. Тэд цалин орлого өндөр зурагтаар хамгийн их гарч бас сонин сэтгүүлд бараг өдөр бүр гарах жишээтэй. Нийгмийн энэ өндөр цол хэргэм гуншинтай дээдэс гэж нэрлүүлсэн энэ хүмүүс ард түмнээ өөрсдийн хэмжээндээ доод түвшинд ортол ухуулж бараг л диваажинд амьдарч буй мэт магтан дуулагчид.

Ардчилалын хямралын гол эзэд бүх шагнал цол одон медал бүгдийг авчихсан. Заримыг бүр давхардуулаад авчихсан. Тэдний тэтгэвэр дээд хэмжээнд батлагдчихсан одоо юу хийхээ мэдэхгүй хийх ажлаа олж ядан намтар бичих эсвэл шүлэг бичих эсвэл түүх нэртэй зохиол бичих бүр болохгүй бол дуу дуулцгаана. Тэд нутгийн зөвлөл ярина, овог болж талцана. Хөдөө ухуулгаар явна. Хотод магшинаар хэсүүчлэн давхина.

Ардчилалын хямралын эзэд нийгмийн бүх сэдвийг эзэлж нийгмийг эрх чөлөөтэй ярих бүх боломжийг хаасан. Энэ нийгмийн доод түвшинийхэн дургүйгээ хүрвэл утаанаас зугатааж гадаад орон луу тэнүүчлэн. Тэд хэзээ ч Монголчуудын төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгүй.

Ардчилалын хямралын эзэд Хятад торгон дээлээр гангарах дуртай. Хятадын торго байхгүй бол Монголчуудад дээл гэж байхгүй гэдгийг ухаарахгүй.

Улаанбаатарын утааг ямар ч улстөрч ярихгүй. Улаанбатарын утааг мөнгөтэй боосууд ярихгүй. Улаанбаатарын утааг ариусуулагч лам нар ярихгүй. Энэ хүмүүс бүгд нийгмийн доод түвшинд очсон нийгмийг хэзээ ч дээш хөгжүүлэхийг үл зорино. Харин тэд идэж уусанаа гайхуулахдаа хамгийн түрүүнд зурагтаар ярьж хамгийн эхэнд сэтгүүл дээр гарцгаана. Гарахдаа бүр үр хүүхэд машин тэрэгтэйгээ бараг л нохойтойгоо гарцгаана.

Ямар ч нийгэм аз жаргалтай нийгэм болох ёстой. Үүний тулд Монголчууд нэг бүрчилэн аз жаргалтай явцгаах чухал. Мэдээж аз жаргал гэхээр 100 эрхэмтэй адил алт мөнгө албан тушаал ярих биш харин сэтгэл ханамжтай амьдрах шүү дээ. Монголчуудыг хэлэх эрх чөлөөгүй өөрийгөө илэрхийлэх чадваргүй болгох гэж олон жил худлаа ярисан тул олон хүмүүс сонсмоор үгийг хэлдэг бараг л юу сонсохыг хүснэ вэ түүнийг л хэлэхэд бэлэн болцгоожээ. Монголчуудаас аз жаргалтай юу гэж гадаадын байгууллагын аз жаргал судлаачид асуухад бөөн бөөнөөрөө уралдан аз жаргалтай гэж хариулсан гэдэг.

Өр зээлтэй мөнгө хүүлэгчидэд бариулсан утаагаар дүүрсэн Улаанбаатар хотод бөөн бөөнөөрөө аз жаргалтай гэж хэлнэ гэдэг Хүн ёсны доройтолд орсоны баталгаа. Монгол хүн чанаргүй болжээ.

Ардчилалынхан ардчилалаа хямруулжээ. Ардчилалынхан хүн ёсны хямралыг эхлүүлжээ. Ардчилалынхан Монголчуудыг хүн чанаргүй болгожээ. Бүгдээрээ худлаа ярина. Диплом худлаа. Цол худлаа. Шагнал худлаа. Цагаан сар худлаа. Хэвийн боов худлаа.

Улстөрийн намынханы хүүхэлдэй яруу найрагчид, мэргэжлийн доод түвшиний урлагийнхан нэртэй боловсролгүй хүмүүсийн бүлэг, их сургуулийн гадаад хэл дээр ганц ном уншаагүй профессорууд, ШУА-ийн хуурамч докторууд, Түвд хэлээр нэг өгүүлбэр хэлж чадахгүй ламууд, өр зээл банкийг л эдийн засаг гэж ойлгосон эдийн засагчид, олигархийн түвшинд очсон том толгой лам нар, улстөрийн намуудаас дутахгүй иргэдийг мунхруулагч мухар сүсэгтэнүүд энэ бүгд нийгмээс доод түвшиний хүмүүсийн төлөөлөгчид.

90-ээд онд орчин үеийг бүдүүлгээр зэрлэгээр зогсоож мухар сүсэгтэх, өрөнд унах, зээлэнд барnгдах улстөрийн тоглоом эхэлсэн. 90-ээд оноос хойш мэргэжил устсан тул Монголчууд 21-р зуунтай мэргэжилгүй золгосон. Амьдралын зоилгогүй, амьдралын зохион байгуулалтгүй, амьдралын утга агуулга алдагдаж хэн ч биш болсоноор олон хүн ардчилалын жилүүдэд амиа хорлосон ба архинд орж үхсэн. Олон зуугаараа гадаад орон луу дүрвэсэн. Монголчууд үнэхээр өрөвдөлтэй бас гэнэн явж ирлээ.

Монголчууд нэг нэгэндээ л атаархаж хорсож ирсэн олон зуун жилийн түүхтэй эмгэнэлүүд өнөөдөр үргэлжилсээр. Овог ярина, угсаатан ярина, нутаг ярина хэн ч эх орон ярихгүй хэн ч үндэстэн ярихгүй харин үндэс бол ярина. Юм бүр л үндэсний гэтэл үндэстэний биш.

Монголчуудыг дээлгүй байхад даавуутай болгож өгсөнөө Хятадууд мэднэ. Монголчуудыг бууз хуушуургүй байхад хоолтой болгож өгсөнөө Хятадууд мэднэ. Хятадууд мэдэж байсан. Харин Оросууд ёстой Монголчуудыг ийм гэж төсөөлсөнгүй.

Оросууд Монголчуудыг өвчинөөс салгаж урт насалдаг болгосон. Оросууд Монголчуудыг бичиг үсэггүй хэн ч биш байхад бичиг үсэгт сургаж сургуультай соёлтой хүмүүн болгосон. Гэтэл Оросуудыг доромжилж хөөж гаргасан даа.

Монголчуудыг эсгий гэр дотроо утаан дунд манарч байхад Орос, Хятад хоёр яндан зуухтай болгож дулаацуулж утаанаас салгасан. Одоо дахиад Орос, Хятад хоёр Монголчуудыг утаанаас салгах болждээ. Америк биднийг утаанаас салгаж явсан түүх байхгүй. Европ бидэнд бичиг үсэг сургасан түүх байхгүй. Харин алт авах гэж бол тэд ирж байсаан. Газрын ховор метал авах гэж хүртэл ирэх тун дуртай.

Ардчилалыг хямруулагчид  Хятадаас ч Оросоос ч уучлалт гуйх ёстой. Монголчууд Хүн ёсны өрөнд унажээ. Монголчууд Хүн чанарт хэзээ суралцах вэ?